Rachunkowość dla gospodarstw rolnych

Cele prowadzenia rachunkowości

 

 

Punktem wyjścia przy rozważaniach związanych z prowadzeniem rachunkowości w gospodarstwie rolnym jest określenie celów rachunkowości. Podstawowe cele można zdefiniować następująco:
a.    Chęć lepszego poznania gospodarstwa/procesu produkcyjnego w celu podniesienia poziomu zarządzania, powinno to skutkować poprawą wyników produkcyjnych i ekonomicznych.
b.    Rolnik jest zobligowany do prowadzenia rachunkowości (taka sytuacja miała miejsce w latach dziewięćdziesiątych, młodzi rolnicy, którzy korzystali z tzw. kredytów preferencyjnych byli zobligowani do prowadzenia rachunkowości).
c.    Przesłanki fiskalne:
- podatek VAT;
- wprowadzenie podatku dochodowego w rolnictwie;
- prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej.
d.    Możliwość realizowania kilku celów jednocześnie, np. prowadząc rachunkowość w celu rozliczania się z podatku dochodowego lub podatku VAT, można niewielkim wysiłkiem rozszerzyć zakres rachunkowości i wykorzystać w zarządzaniu gospodarstwem.
Mówiąc o celach prowadzenia rachunkowości, jako cel główny stawia się usprawnienie zarządzania gospodarstwem. Poprzez lepsze poznanie procesu produkcyjnego można wyeliminować szereg niedociągnięć. Kierując się tą główną przesłanką, rolnicy powinni być zainteresowani prowadzeniem ewidencji i to oni powinni oczekiwać wsparcia od doradców ODR w prowadzeniu ewidencji, jak i wykorzystaniu rezultatów rachunkowości w doradztwie ekonomiczno-organizacyjnym. Aktualny stan prowadzenia rachunkowości w Polsce dowodzi, że nie zawsze tak jest.   

Aktualny stan prowadzenia rachunkowości rolniczej w Polsce

Do chwili obecnej prywatne gospodarstwa rolne, poza dostarczaniem danych w ramach powszechnych spisów rolnych oraz badań reprezentatywnych przez GUS ,nie są formalnie zobligowane do prowadzenia jakiejkolwiek sprawozdawczości opisującej gospodarstwo rolne. Do prowadzenia rachunkowości dotychczas ustawowo zobligowane są tylko gospodarstwa rolne posiadające osobowość prawną, a także inne, w których przychody netto ze sprzedaży towarów, produktów i operacji finansowych za poprzedni rok obrotowy wyniosły co najmniej równowartość w walucie polskiej 1 200 000 euro (art. 2, ust 1, pkt 2 i 6 ustawy o rachunkowości).
Sytuacja zmieniła się po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej, zgodnie z Rozporządzeniem Rady nr 79/65 EWG z dnia 15 czerwca 1965 roku, wszystkie państwa członkowskie maja obowiązek zorganizowania rachunkowości FADN (Farm Accountancy Data Network). Również Polska z dniem 1 stycznia 2004 roku rozpoczęła wdrażanie tej rachunkowości (Ustawa, Dz. U. Nr 3 z 2001r. poz. 20). Należy jednak wyjaśnić, że udział rolnika w tym systemie jest dobrowolny.
Wraz z wstąpieniem Polski do UE zmieniło się nastawienie rolników do rozliczania podatku VAT. Przede wszystkim VAT przestał być kosztem kwalifikowanym, zatem przy ubieganiu się o dofinansowanie z funduszy unijnych liczy się kwota netto, a nie jak przed wstąpieniem do UE kwota brutto. Rolnicy prowadzący wysokotowarowe gospodarstw rolne i inwestujący przechodzą na zasady ogólne rozliczania podatku VAT, ponieważ ta forma rozliczania się jest dla nich korzystniejsza niż rozliczanie w formie ryczałtu. Prowadzenie ewidencji zakupów i sprzedaży w celu rozliczania podatku VAT, to nie jest rachunkowość, która w pełni zaspakaja potrzeby rolnika w zarządzaniu gospodarstwem, ale jest to przyzwyczajanie rolnika do konieczności gromadzenia dokumentów finansowych (faktury) i systematyczności w rozliczaniu się. Jest to zatem ważny krok na drodze do przejścia na ewidencje w szerszym zakresie i wykorzystania jej do podejmowania decyzji.
W obecnej sytuacji prowadzenie ewidencji przez rolników jest motywowane przydatnością w zarządzaniu gospodarstwem rolnym i możliwością uzyskania porad ekonomicznych od specjalistów ośrodków doradztwa rolniczego (lepsze poznanie własnego gospodarstwa i uświadomienie możliwości obniżenia kosztów). Trzeba jednak wyraźnie powiedzieć, że zarówno ze strony rolników jak i organizacji rolniczych jest małe zainteresowanie wynikami rachunkowości, co skutkuje tym, że bardzo trudno przekonać rolników do prowadzenia ewidencji zdarzeń gospodarczych nawet w uproszczonej formie.
Zapowiedź wprowadzenia podatku dochodowego w rolnictwie może wkrótce zmienić sytuację. Z pewnością część rolników posiadających gospodarstwa wysokotowarowe będzie zobligowana do prowadzenia ewidencji w takim zakresie, aby można obliczyć dochód gospodarstwa rolnego. Również część rolników może sama się zdecydować na prowadzenie przynajmniej uproszczonej ewidencji. Analizując rozwój rachunkowości w Polsce można stwierdzić, że sytuacja niczym nie różni się od „starych” państw UE. Z doświadczeń krajów UE-15 wynika jednoznacznie, że rozliczanie się z podatku VAT na zasadach ogólnych i wprowadzenie podatku dochodowego w rolnictwie skutkowało zwiększeniem liczby gospodarstw prowadzących rachunkowość. Doświadczenia państw UE-15 pokazują, że rachunkowość dla celów rozliczania się z podatku dochodowego jest podstawową formą prowadzenia ewidencji. W zależności od potrzeb zmienia/modyfikuje się dane tak, aby uzyskać informacje potrzebne dla celów fiskalnych lub informacje przydatne w zarządzaniu gospodarstwem. Dotyczy to głównie ustalania wartości i okresu użytkowania składników majątku trwałego, określenia przychodów gospodarstwa, a także zliczania/ bądź nie niektórych kosztów do kosztów działalności gospodarstwa.  
 

Pachunkowość Polski FADN i jej przedatność w zarzadzaniu gospodarstwem

Polska stając się członkiem Unii Europejskie została zobligowana do wdrożenia obowiązującego w Unii systemu rachunkowości FADN. System ten został wprowadzony od
1 stycznia 2004 roku jako POLSKI FADN (System Zbierania i Wykorzystania Danych Rachunkowych z Gospodarstw Rolnych). Unia Europejska wprowadzając jednolity system rachunkowości kierowała się głównie tym, że wydatki na WPR stanowią dominująca pozycję (był okres kiedy 50% wydatków związane było z WPR) w budżecie UE, stąd też wyniki rachunkowości FADN są koniecznym i niezastąpionym narzędziem używanym do kreowania Wspólnej Polityki Rolnej. Ponadto dane gromadzone w ramach FADN służą do:

  • corocznego określania dochodów gospodarstw rolniczych w krajach Wspólnoty;
  • analizy działalności gospodarstw;
  • oceny skutków projektowanych zmian we wspólnej polityce rolnej.

Zakres obserwacji FADN obejmuje:

  • gospodarstwa towarowe;
  • wytwarzające co najmniej 90% produkcji rolniczej w danym kraju;
  • zapewniające rolnikowi pełne zatrudnienie zawodowe;
  • dostarczające dochód zapewniający utrzymanie rodziny.

Dobór gospodarstw dostarczających dane do FADN jest losowy na podstawie typologii ustanowionej decyzją Komisji Europejskiej. Kryteria losowania gospodarstw są następujące:

  • lokalizacja regionalna;
  • wielkość ekonomiczna;
  • typ rolniczy.

Plan wyboru gospodarstw rolnych do Polskiego FADN odzwierciedla reprezentatywny zbiór towarowych gospodarstw rolnych funkcjonujących w Polsce. Zbiór ten nazywany jest Polem Obserwacji Polskiego FADN i obejmuje gospodarstwa wytwarzające około 90% całkowitej wartości produkcji przez sektor gospodarstw rolnych. Pole obserwacji Polskiego FADN obejmuje 738 tys. gospodarstw towarowych, a minimalna wielkość ekonomiczna gospodarstwa rolnego znajdującego się w polu obserwacji wynosi 4 000 euro standardowej produkcji (SO). Próba gospodarstw rolnych dla Polskiego FADN liczy około 12 tys. gospodarstw.

Powyżej opisane regulacje prawne sprawiają, że FADN jest systemem:

  • badań reprezentacyjnych;
  • wykorzystującym precyzyjnie zdefiniowane pojęcia;
  • z dokładnie opracowaną metodą wyboru próby gospodarstw;
  • z przejrzystymi procedurami kontrolnymi.

Rolnik, uczestniczący w systemie rachunkowości POLSKI FADN, otrzymuje raport indywidualny gospodarstwa rolnego za rok. Raport ten zawiera informacje o: zasobach i nakładach, organizacji produkcji roślinnej i zwierzęcej, wydajności jednostkowej zwierząt i plonach roślin, sprzedaży, wartości i strukturze produkcji, wartości i strukturze kosztów, sprawozdanie z przepływu pieniędzy, dotacje i wyniki ekonomiczne gospodarstwa. Ponadto rolnik może otrzymać raport porównawczy, który pokazuje jego gospodarstwo na tle gospodarstw podobnych. Trzeba tylko zdefiniować kryteria podobieństwa (do pięciu), które mogą dotyczyć: regionu, w którym jest położone gospodarstwo, zasobów gospodarstwa, organizacji produkcji, skali produkcji. Ponadto trzeba przyjąć kryterium dobroci, np. dochód gospodarstwa. Rolnik otrzyma wyniki, pokazujące jego gospodarstwo na tle gospodarstw podobnych z podziałem na 50% gospodarstw średnich, 25% gospodarstw najsłabszych i 25% gospodarstw najlepszych.
Kolejnym raportem, który może otrzymać rolnik, jest raport dynamiczny. Podstawowym celem raportu dynamicznego jest umożliwienie rolnikowi prześledzenia i oceny zmian, jakie zaszły w sytuacji ekonomicznej gospodarstwa w ciągu 5 lat uczestnictwa w Polskim FADN. Raport dynamiczny to narzędzie wspomagające rolnika w:

  • w zarządzaniu gospodarstwem;
  • długookresowej analizie działalności gospodarstwa i planowaniu jego rozwoju;
  • ocenie ryzyka działalności związanej z wahaniami sytuacji ekonomicznej wywołanej zmianami warunków przyrodniczych i rynkowych.

Uczestnictwo Polski w systemie FADN umożliwia ponadto porównanie polskich gospodarstw na tle gospodarstw z innych państw należących do UE. Aby zachować porównywalność gospodarstw, szczególne znaczenie mają kryteria doboru gospodarstw oraz precyzyjne zdefiniowanie pojęć i kategorii ekonomicznych. Te porównania mają szczególne znaczenie w negocjacjach na forum Komisji Europejskiej narodowych programów wsparcia dla różnych grup polskich rolników.
Pomimo że system rachunkowości FADN jest podstawowym narzędziem w kreowaniu WPR w Unii Europejskiej, ma także dużą przydatność w zarządzaniu gospodarstwem rolnym. Wadą tej rachunkowości jest to, że ogranicza się do gospodarstwa jako całości, a nie odnosi się do poszczególnych działalności produkcyjnych, co w zarządzaniu gospodarstwem ma kluczowe znaczenie. Dochód gospodarstwa, który jest podstawowym celem ekonomicznym działalności, jest skutkiem tego, co się w gospodarstwie wydarzyło, a nie przyczyną. Przyczyn rolnik musi poszukiwać głównie na polu i w budynkach inwentarskich i tam musi eliminować błędy. Nie jest to jednak utrudnieniem, które eliminuje całkowicie rachunkowość FADN do zarządzania, trzeba jednak wprowadzić dodatkowe formularze (jak karty pola), które umożliwią gromadzenie danych o większym stopniu szczegółowości. W wytypowanych gospodarstwach prowadzących rachunkowość FADN, IERiGŻ-PIB w Warszawie gromadzi dodatkowe informacje o wartości produkcji oraz nakładach i kosztach, które umożliwiają obliczenie przychodów i kosztów dla wybranych działalności roślinnych i zwierzęcych – AGROKOSZTY. Wyniki uzyskane w ramach AGROKOSZTÓW ukazują bardzo duże zróżnicowaniu produkcji, kosztów i dochodów w różnych grupach gospodarstw, co potwierdza potrzebę gromadzenia danych nie tylko dla gospodarstwa, ale rozliczanie ich na działalności. Tak gromadzone i analizowane dane są przydatne w podejmowaniu decyzji, jak i również w doradztwie rolniczym.
Można jednoznacznie stwierdzić, że rachunkowość prowadzona w ramach Polskiego FADN stanowi dobre podstawy do upowszechnienia w większym zakresie rachunkowości wspomagającej podejmowanie decyzji w gospodarstwach rolnych.  


Przewidywania co do rozwoju rachunkowości w Polsce

Doświadczenia krajów UE-15 pokazują, że w rozwoju prowadzenia rachunkowości istotne były dwa wydarzenia, które przyczyniły się do wzrostu liczby gospodarstw prowadzących rachunkowość. Było to wprowadzenie podatku VAT i podatku dochodowego. Dowodem na to jest wzrost zainteresowania polskich rolników rozliczaniem podatku VAT na zasadach ogólnych i wynikająca z tego konieczność prowadzenia ewidencji sprzedaży i zakupów.
Wprowadzenie podatku dochodowego w Polsce spowoduje, że pewna część rolników będzie zobligowana do rozliczania się z podatku dochodowego na zasadach ogólnych. Będą to najprawdopodobniej rolnicy, którzy przeszli na VAT na zasadach ogólnych. Prowadząc ewidencję dla celów VAT, można stosunkowo łatwo przejść na rachunkowość w celu rozliczania podatku dochodowego, a po wprowadzeniu niedużych zmian, można wykorzystać ją do podejmowaniu decyzji. Ponadto z doświadczeń krajów „starej” UE wynika, że podstawową rachunkowością, jaką prowadzą, rolnicy jest rachunkowość dla celów podatku dochodowego, a w razie potrzeby ta rachunkowość jest odpowiednio modyfikowana (zarządzanie gospodarstwem, FADN). Nie ma zatem jednego uniwersalnego formatu rachunkowości, natomiast w zależności od potrzeb wprowadza się uzasadnione modyfikacje. Należy sądzić, że tak będzie i w Polsce.
Z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć, że rozwój rachunkowości rolniczej w Polsce będzie przebiegał podobnie jak w krajach UE-15.

Autor: Roman Sass

 

Warto przeczytać

Warto zobaczyć

  • Ekonomia społeczna

    Rozmowa z Joanną Wardzińską – wiceprezeską Zarządu Towarzystwa Inwestycji Społeczno-Ekonomicznych, wiceprzewodniczącą Stałej Konferencji Ekonomii Społecznej i jedyną przedstawicielką Polski w Grupie Ekspertów Komisji Europejskiej ds. Ekonomii Społecznej

  • Wielki kryzys małego portfela

    Jak i dlaczego wielka światowa ekonomia przekłada się na nasze życie i nasze budżety domowe?

  • Nieszczęście w Szczęśliwicach

    "Nieszczęście w Szczęśliwicach”, czyli historia o wydawaniu, oszczędzaniu i skutecznym planowaniu. I o tym jak ważne jest umiejętne zarządzanie domowym budżetem.

  • Ekonomia dobra i zła

    Czy da się opowiedzieć historię myśli ekonomicznej poprzez książkę, która przebija sprzedażą Kod da Vinci i Harry’ego Pottera, a później zrobić z tego sztukę teatralną? Tomáš Sedláček udowadnia, że tak.

  • Niekonwencjonalne źródła dochodów mieszkańców wsi

    Zapraszamy do obejrzenia wywiadu z dr Anną Potok na temat niekonwencjonalnych źródeł dochodów mieszkańców wsi. Rozmowę prowadzi Ryszard Holzer.

[ x ]

Nasze strony wykorzystują pliki cookies.

Na naszych stronach używamy informacji zapisanych za pomocą cookies m.in. w celach reklamowych i statystycznych. Mogą też stosować je współpracujące z nami podmioty, takie jak firmy badawcze oraz dostawcy aplikacji multimedialnych. W każdej przeglądarce internetowej można zmienić ustawienia dotyczące cookies. Korzystanie z naszych serwisów internetowych bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zapisane w pamięci urządzenia. Więcej informacji można znaleźć w naszej Polityce Cookies.