Finanse w gospodarstwie wiejskim, cz. II

Analiza danych z rachunkowości i przykładowy „bilans” gospodarstwa wiejskiego.

 

Wstęp

Często znajdujemy wiele powodów, aby nie prowadzić rzetelnej rachunkowości w gospodarstwie. Prawdą jest, że trudno przewidzieć ceny płodów rolnych czy koszty zakupów środków produkcji, wydaje nam się, że długo będziemy pamiętać wszystkie ważniejsze transakcje, że potrafimy podstawowe kalkulacje wykonywać w pamięci bądź „na kartce”, na kalkulatorze czy nawet w komputerze, wykorzystując dane odtwarzane z pamięci. W praktyce tak dobrze nie jest. Nie pamiętamy dokładnych danych, wiele z nich pomijamy nie doceniając ich wagi, przyjmujemy założenia nie mające rzetelnych podstaw.

Warto więc podjąć trud prowadzenia w gospodarstwie wiejskim ewidencji jego finansów. Forma tej ewidencji i stopień jej szczegółowości powinny być dostosowane do wielkości gospodarstwa, rodzaju prowadzonej działalności rolniczej i ilości wykonywanych operacji finansowych. Warto też zastanowić się nad wyborem terminu rozpoczęcia takiej ewidencji oraz przyjęcia okresów rozliczeniowych (miesiąc, kwartał czy rok). Po ustaleniu okresu rozliczeniowego najlepiej zacząć ewidencję od początku najbliższego. Pierwszym krokiem jest wtedy oszacowanie stanu wyjściowego (początkowego), nazywanego też „bilansem otwarcia”. Zanotować trzeba wówczas stany posiadanej gotówki (w domu i w banku), ale też stany zobowiązań i należności, stany zapasów środków produkcji, oszacować wartość majątku produkcyjnego oraz oszacować wartość tak zwanej „produkcji w toku”. Następne działania to już tylko rzetelne, systematyczne zapisywanie wszystkich operacji finansowych. Po zakończeniu okresu rozliczeniowego i jego podsumowaniu można dokonać pierwszych analiz i ocen, a także wprowadzić poprawki do systemu ewidencji wynikające z pierwszych doświadczeń w jego prowadzeniu. Ale w miarę pełen obraz sytuacji w gospodarstwie można sobie ukształtować dopiero po analizie całego roku, a najpełniejszy wizerunek dają analizy trzech (lub więcej) kolejnych lat – taka jest specyfika działalności rolniczej.

Analiza danych z rachunkowości gospodarstwa wiejskiego

Nawet uproszczona rachunkowość gospodarstwa wiejskiego, bez precyzyjnego określania, które i w jakiej wysokości koszty przypisać do poszczególnych kategorii uzyskiwanych przychodów, pozwala na oszacowanie, czy wszystkie wydatki są racjonalne i uzasadnione, a wpływy adekwatne do zaangażowanych w ich uzyskanie zasobów.

Analiza wydatków

Analiza wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego to często pierwszy krok do ich racjonalizacji i szukania oszczędności. I tak jeśli chodzi o podatki i ubezpieczenia to warto przemyśleć, jak można je obniżyć. Na wysokość podatku rolnego wpływu rolnik nie ma, ale już wysokość kosztów ubezpieczeń można obniżyć stosując tzw. ubezpieczenia pakietowe, lub zgłaszając się do brokera ubezpieczeniowego z propozycją poszukania najlepszych ofert. Można także samemu wysłać zapytania ofertowe do wielu ubezpieczycieli i dokonać wyboru najlepszych ofert. Przy analizie wydatków na środki do produkcji rolnej dużą rolę odgrywa sezonowa zmienność cen wielu z nich. Umiejętność przewidywania, w jakich okresach można dokonywać najtańszych zakupów, to szansa na istotne obniżenie kosztów. Ponadto stała analiza racjonalności zużywania środków produkcji także powinna zaowocować poprawą ich efektywności. Dotyczy to szczególnie zużycia nawozów, pasz, środków ochrony roślin i paliwa.

Wśród wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego zwrócić szczególną uwagę na koszty ogrzewania domu i wody użytkowej, zużycie energii elektrycznej (w domu i gospodarstwie) oraz koszty zakupu wody. Koszty ogrzewania domu i wody użytkowej można znacząco obniżyć prze podjęcie wielu równoległych działań. Warto np. ocenić, a następnie w razie potrzeby poprawić ciepłochronność budynku mieszkalnego, sprawdzić i ewentualnie poprawić szczelność okien i drzwi, dobrać optymalne źródło/żródła ciepła (np. wykorzystując własne lub lokalne zasoby typu biomasa, lub inwestując w pompę ciepła czy kolektory słoneczne), odzyskując ciepło z wentylacji itp. Z kolei w celu obniżenia rachunków za prąd elektryczny można i należy sukcesywne wymieniać sprzęty gospodarstwa domowego na posiadające najwyższą klasę efektywności energetycznej, oświetlenie tradycyjnymi żarówkami zastąpić oświetleniem typu LED, stosować inteligentne systemy automatycznie wyłączające zbędne oświetlenie itd. Coraz częściej też mieszkańcy wsi inwestują w odnawialne źródło energii jakim są małe siłownie wiatrowe (małe lub mikro wiatraki). W przypadku kosztów zakupu wody coraz częściej w celu ich obniżenia stosuje się wykorzystanie do celów technicznych (pranie, zmywanie, spłukiwanie nieczystości, podlewanie) wody deszczowej zbieranej do specjalnych zbiorników i oczyszczanej. Warto też pilnować szczelności wszystkich kranów i zaworów, stosować perlatory zmniejszające znacząco zużycie wody do mycia i tym podobne rozwiązania.

Ogólnie można jednak stwierdzić, że racjonalne zmniejszanie wydatków szybko napotyka na granicę, której przekroczenie przestaje być zasadne albo znacząco pogarsza jakość życia. Znacznie więcej możliwości tkwi w zwiększaniu przychodów (wpływów).

Analiza przychodów (wpływów)

Spośród typowych źródeł przychodów w gospodarstwie wiejskim najrzadziej pojawiają się dochody z własności oraz najmu budynków lub budowli, czyli czynsze dzierżawne. Ich wysokość w dużym stopniu zależna jest od lokalnego rynku i właściciele gospodarstwa wiejskiego nie mają znaczącego wpływu na ich poziom. Jeszcze bardziej niezależne od woli członków rodziny są dochody ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych i ewentualnych świadczeń socjalnych.

Największe możliwości zwiększania przychodów tkwią w działalności rolniczej (wpływy ze sprzedaży płodów rolnych) oraz w pozarolniczych sferach aktywności członków rodziny rolniczej. Wynika to głównie z istotnej cechy typowego rodzinnego gospodarstwa rolnego – dużych zasobów ludzkich (ekonomiści mówią o „zasobach siły roboczej”). Można te zasoby wykorzystać do maksymalizacji przychodów z działalności rolniczej lub skierować do pracy poza rolnictwem.

Sprzedaż płodów rolnych

Działalność rolnicza prowadzona na relatywnie niewielką skalę (a taka jest ona w typowym rodzinnym gospodarstwie wiejskim) może przynosić satysfakcjonujące przychody tylko wtedy, gdy uwzględnione zostaną główne reguły rynkowe. Po pierwsze – nie da się skutecznie konkurować z dużymi, towarowymi gospodarstwami w sferze produktów masowych, których produkcja jest łatwa do zmechanizowania (podstawowe zboża, rzepak, buraki cukrowe itp.). Po drugie – małe gospodarstwo łatwiej może znaleźć i zagospodarować nisze rynkowe (czyli odkryć i zaspokoić specyficzne potrzeby określonych grup klientów) oraz wykorzystując swoje zasoby oraz dość korzystne przepisy wejść w bezpośrednie relacje z odbiorcami swoich produktów, omijając marże pośredników i związane z nimi zagrożenia. Możliwości, jakie stwarzają przepisy dotyczące dostaw bezpośrednich oraz sprzedaży bezpośredniej, pozwalają bez utraty statusu rolnika, czyli bez konieczności rejestrowania działalności gospodarczej i ewentualnego rezygnowania z ubezpieczenia w KRUS, prowadzić sprzedaż płodów rolnych wprost z gospodarstwa, na targowiskach lub do jednostek handlu detalicznego (lokalnych sklepów, restauracji, barów, stołówek). Mówią o tym – Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 6 czerwca 2007 r. (Dz. U. z 27 czerwca 2007 r. nr 112, poz. 774), oraz Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 29 grudnia 2006 r. (Dz. U. nr 5, poz. 38 z 2007 r.). W ramach tych form sprzedaży można zbywać pochodzące z własnego gospodarstwa, pasieki czy stawu rybnego następujące środki spożywcze:

  • produkty produkcji pierwotnej pochodzenia roślinnego (owoce, warzywa, zboża, ziemniaki itd.),
  • osobiście zbierane zioła i runo leśne,
  • pochodzące z wyżej wymienionych surowców środki spożywcze w postaci suszonej lub kiszonej,
  • tuszki drobiowe i królicze (ubój może być prowadzony w gospodarstwie),
  • mleko surowe i surowa śmietana,
  • jaja konsumpcyjne,
  • ryby świeże lub schłodzone, w całości lub odgłowione czy wypatroszone, pochodzące od uprawnionych do rybactwa lub z własnych akwakultur,
  • raki, ślimaki wodne i inne produkty akwakultury,
  • żywe ślimaki lądowe osobiście zbierane,
  • nieprzetworzone produkty pszczele z własnej pasieki (miód, pyłek pszczeli, pierzgę, mleczko pszczele).

Ponieważ od dłuższego czasu obserwowane jest rosnące zainteresowanie konsumentów produktami spożywczymi posiadającymi charakter produktów świeżych, naturalnych i wiadomego pochodzenia, możliwości ich korzystnej sprzedaży stale rosną. Dodatkowymi atutami tych produktów może być ich ekologiczne pochodzenie (najlepiej potwierdzone certyfikatem) i/lub tradycyjny czy regionalny charakter. Istotna do niedawna bariera takich form sprzedaży – odległość od najlepszych rynków zbytu, jakimi są miasta i miasteczka - może zostać łatwo przełamana przez wykorzystanie do tej tradycyjnej działalności nowoczesnych kanałów dystrybucji, np. sprzedaży za pośrednictwem Internetu. Świetną formą dostarczania mleka surowego klientowi okazują się coraz bardziej popularne automaty do jego sprzedaży (tzw. „mlekomaty”). Wydaje się, że wkrótce dotrze do Polski, popularny np. w Austrii czy w Niemczech, sposób sprzedaży bezpośredniej poprzez samoobsługowe stragany stawiane przez rolników (na własnym gruncie) w pobliżu tras przejazdowych. Wszystko wskazuje na to, że w sprzedaży i dostawach bezpośrednich tkwi ogromny potencjał, wynikający z coraz większych zastrzeżeń konsumentów do żywności produkowanej metodami przemysłowymi, oferowanej najczęściej przez wielkie sieci handlowe.

Innym możliwym źródłem zwiększenia dochodów gospodarstwa wiejskiego jest praca zarobkowa lub pozarolnicza działalność gospodarcza. Przy niemożności pełnego wykorzystania zasobów ludzkich w działalności rolniczej podjęcie przez któregoś z członków rodziny pracy zarobkowej (w jakiejkolwiek formie, również sezonowo) lub uruchomienie (najlepiej na bazie gospodarstwa rolnego) pozarolniczej działalności gospodarczej może znacząco poprawić sytuację finansową całości gospodarstwa. Warto rzy tym wiedzieć, że rolnik, który prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą, może nadal pozostać ubezpieczony w KRUS (chociaż płaci wówczas podwójną stawkę) w przypadku, gdy kwota podatku dochodowego z tytułu tej działalności za poprzedni rok nie przekroczy określanej co roku tzw. „kwoty granicznej” (za rok 2011 wynosi ona 2.929 zł).

Przykładowy „bilans” gospodarstwa wiejskiego

Prowadząc rachunkowość gospodarstwa wiejskiego dobrze jest zapoznać się ze schematem ideowym obliczania wyniku finansowego. Upraszczając rachunki, przez niezapisywanie po stronie przychodów wartości przekazywanych z gospodarstwa rolnego do gospodarstwa domowego płodów rolnych oraz wartości płodów wykorzystanych na pasze, do siewu itp., a po stronie kosztów przez nieuwzględnianie amortyzacji, schemat obliczania wyniku wyglądać może następująco:

dochod

Wypracowanie nadwyżki finansowej jest ekonomicznym celem prowadzenia działalności gospodarstwa. Nie jest to łatwe zadanie, zwłaszcza bez możliwości syntetycznej analizy kosztów i przychodów. Możliwość tą daje jednak prowadzenie, nawet uproszczonej, rachunkowości. Jednym z narzędzi rachunkowych jest bilans, czyli zestawienie składników majątkowych gospodarstwa (majątek trwały + majątek obrotowy + środki pieniężne) oraz wskazanie źródeł ich finansowania (kapitał własny + zobowiązania). Ale do bieżącego zarządzania gospodarstwem bardziej przydatny jest raczej „bilans” rozumiany jako zestawienie przychodów i kosztów, a jeszcze prościej wpłat i wypłat.

Poniżej przedstawiono bardzo uproszczony „bilans” przepływów pieniężnych rodzinnego gospodarstwa wiejskiego. Gospodarstwo to prowadzone jest przez czteroosobową rodzinę, z której jedna osoba pracuje tylko w gospodarstwie, jedna także poza gospodarstwem, jedna uczy się w szkole średniej w pobliskim miasteczku i jedna uczęszcza do szkoły podstawowej. Gospodarstwo ma powierzchnię 8 ha użytków rolnych, w tym 1 ha łąki. Gospodarstwo posiada 2 ciągniki rolnicze (30 i 60 KM) oraz podstawowy sprzęt rolniczy, dom mieszkalny i zabudowania gospodarcze. W ramach pomocy międzysąsiedzkiej korzysta z usług większego gospodarstwa rodziny jednego z właścicieli oraz innych sąsiadów. Posiada niewielki sad przydomowy i prowadzi ogród warzywny na powierzchni 0,4 ha. Utrzymuje stado kur niosek (50 sztuk) oraz odchowuje co roku około 150 gęsi. Rodzina posiada samochód osobowy. Podane wielkości wpłat i wypłat, poza pensjami osoby zatrudnionej poza gospodarstwem, są kwotami brutto. Sprzedaż płodów rolnych odbywa się w ramach dostaw bezpośrednich i sprzedaży bezpośredniej.

Przepływy pieniężne gospodarstwa wiejskiego – rzeczowy układ kwartalny

Wpłaty I kwartał

Wypłaty I kwartał

Tytuł wpłaty

Kwota zł

Tytuł wypłaty

Kwota zł

Stan na początek okresu = BO

1.100

Zakup nawozów

7.900

Płatność obszarowa za ub. rok

7.850

Zakup środków ochrony roślin

1.400

Pensja (netto) łącznie za kwartał

7.000

Zakup paliwa, opału, wody

3.000

Sprzedaż zboża (jęczmień 6 t)

4.500

Zakup pasz i materiału siewnego

2.800

Sprzedaż pierza gęsiego

800

Zakup środków higieny, ubrań

1.200

Sprzedaż jaj (2000 szt. x 0,50 zł)

1.000

Zakup żywności

3.500

Sprzedaż tusz gęsich (20 szt.)

2.000

Podatki, ubezpieczenia

1.350

Sprzedaż nasion grochu polnego

3.750

Prąd, telefony, Internet

750

-

-

Remonty, części zamienne

1.000

-

-

Wydatki na kulturę, prasę, książki

500

-

-

Dojazdy do pracy i szkoły

1.000

Razem

28.000

Razem

24.400

 

Wpłaty II kwartał

Wypłaty II kwartał

Tytuł wpłaty

Kwota zł

Tytuł wypłaty

Kwota zł

Stan na początek okresu = BO

3.600

Zakup gąsiąt (150 szt. x 10 zł)

1.500

Sprzedaż warzyw (nowalijek)

2.850

Zakup środków ochrony roślin

1.000

Pensja (netto) łącznie za kwartał

5.400

Zakup paliwa, smarów, wody

1.500

Sprzedaż jaj (3000 szt. x 0,50 zł)

1.500

Zakup pasz

1.800

Sprzedaż tuszek drobiu (35 szt.)

750

Zakup środków higieny, ubrań

1.500

Sprzedaż sadzonek warzyw

1.200

Zakup żywności

3.500

Sprzedaż kwiatów ogrodowych

550

Podatki, ubezpieczenia

1.050

-

-

Prąd, telefony, Internet

950

-

-

Remonty, części zamienne

1.000

-

-

Wydatki na kulturę, prasę, książki

500

-

-

Dojazdy do pracy i szkoły

1.000

Razem

15.850

Razem

15.300

  

Wpłaty III kwartał

Wypłaty III kwartał

Tytuł wpłaty

Kwota zł

Tytuł wypłaty

Kwota zł

Stan na początek okresu = BO

500

Zakup usług rolniczych

2.400

Sprzedaż warzyw i owoców

2.500

Zakup środków ochrony roślin

1.600

Pensja (netto) łącznie za kwartał

5.400

Zakup paliwa, smarów, wody

1.800

Sprzedaż jaj (2500 szt. x 0,50 zł)

1.250

Zakup pasz, materiału siewnego

2.300

Sprzedaż zboża (10 t pszenżyta)

6.500

Zakup środków higieny, ubrań

1.000

Sprzedaż słomy (10 t x 100 zł)

1.000

Zakup żywności

3.000

Sprzedaż kwiatów ogrodowych

950

Podatki, ubezpieczenia

550

-

-

Prąd, telefony, Internet

850

-

-

Remonty, części zamienne

1.000

-

-

Wypoczynek

2.000

-

-

Wydatki na kulturę, prasę, książki

600

Dojazdy do pracy i szkoły

800

Razem

18.100

Razem

17.900

  

Wpłaty IV kwarta

Wypłaty IV kwartał

Tytuł wpłaty

Kwota zł

Tytuł wypłaty

Kwota zł

Stan na początek okresu = BO

200

Zakup usług rolniczych

2.500

Sprzedaż warzyw i owoców

1.000

Zakup środków ochrony roślin

1.600

Pensja (netto) łącznie za kwartał

5.400

Zakup paliwa, smarów, wody

1.800

Sprzedaż jaj (2000 szt. x 0,50 zł)

1.000

Zakup pasz

500

Sprzedaż zboża (2 t pszenicy)

1.500

Zakup środków higieny, ubrań

1.000

Sprzedaż tusz gęsi 100 szt.

10.000

Zakup żywności

3.000

Sprzedaż pierza gęsiego

1.500

Podatki, ubezpieczenia

550

-

-

Prąd, telefony, Internet

850

-

-

Remonty, części zamienne

2.000

-

-

Wypoczynek

1.000

-

-

Wydatki na kulturę, prasę, książki

600

-

-

Dojazdy do pracy i szkoły

1.000

Razem

20.600

Razem

16.400

 

Nadwyżka finansowa, którą na koniec roku dysponuje gospodarstwo, wynosi 4.200 zł. Dużo to czy mało? Niewątpliwie przykład ten charakteryzuje się następującymi cechami: jeden z członków rodziny ma stałą pracę poza gospodarstwem i rocznie „dostarcza” do budżetu gospodarstwa 21.600 zł, a gospodarstwo prowadzi intensywną, choć na niedużą skalę, produkcję warzyw i drobiu, również przynoszącą znaczące przychody. Na koniec każdego kwartału gospodarstwo dysponuje nadwyżką finansową, to znaczy nie traci płynności finansowej. Trzeba też podkreślić, że bez płatności obszarowych gospodarstwo to generowałoby stratę.

Zakończenie

Prowadząc rachunkowość gospodarstwa wiejskiego trzeba sobie zdawać sprawę z tego, że zawsze odzwierciedla ona jedynie „historię”, czyli rejestruje zdarzenia gospodarcze, które już się zdarzyły. Ale to właśnie ta „historia” jest najlepszą podstawą planowania finansowego, czy szerzej, gospodarczego. Dobre zarządzanie to między innymi umiejętność prognozowania przepływów gotówkowych („cash flow”), dzięki czemu można unikać bodaj najgorszej sytuacji w działalności gospodarczej, jaką jest brak możliwości spłacania bieżących zobowiązań, czyli brak płynności finansowej. Ponadto dobrze przygotowany plan przepływów gotówkowych pozwala na realną ocenę potrzeb kredytowych i możliwości terminowej spłaty rat kredytowych. Zapisana „historia” finansowa gospodarstwa, czyli jakakolwiek forma prowadzonej rachunkowości gospodarstwa, bardzo wyraźnie pokazuje także sezonowy charakter wielu wpływów (przychodów) oraz wydatków (kosztów). Bardzo sezonowa jest na ogół sprzedaż świeżych, a zarazem trudnych do przechowania produktów roślinnych (nowalijki, warzywa, owoce). Bardziej regularna, rozłożona równomiernie w ciągu roku, jest sprzedaż większości produktów pochodzenia zwierzęcego (mleka, jaj, drobiu, królików itp.). Sezonowo dokonuje się też zakupów nawozów, środków ochrony roślin czy opału.

Końcowy wynik finansowy gospodarstwa wiejskiego na ogół rozpatrywany jest przez pryzmat modelu rolnictwa industrialnego. Wydaje się jednak, że lepszym odniesieniem będzie model rolnictwa zrównoważonego, uwzględniający poza korzyściami ekonomicznymi także wartości środowiska społecznego, kulturowego i przyrodniczego. Takie podejście nie odrywa procesów produkcji rolniczej od naturalnego agrosystemu, tylko traktuje ten agrosystem jako źródło pochodzących z Natury odnawialnych i niewyczerpywanych zasobów czynników produkcji, uwzględnia zasoby kulturowe, kapitał ludzki i historię wraz z tradycją. Tak rozumiany wynik finansowy uwzględnia znaczenie i rolę rodzinnego gospodarstwa wiejskiego w utrzymywaniu żywotności obszarów wiejskich. Takie gospodarstwo to nie tylko „jednostka produkcyjna”, nastawiona wyłącznie na korzyści ekonomiczne i produkcję dóbr rynkowych. Uczciwiej jest traktować je jako „dostarczyciela” dóbr rynkowych oraz dóbr publicznych, chociaż wycena tych ostatnich nie jest jeszcze traktowana poważnie. Ale rosnący społeczny opór wobec „przemysłowych” metod produkcji rolniczej, obciążających środowisko degradacją przyrody, krajobrazu, kultury i tradycji wiejskich, traktujących bezdusznie i instrumentalnie zwierzęta gospodarskie, skłania do poważnego traktowania koncepcji wielofunkcyjnego i zrównoważonego rozwoju wsi na poziomie gospodarstwa wiejskiego.

Autor: Marek Szczygielski

 

 

 

 

Warto przeczytać

Warto zobaczyć

  • Ekonomia społeczna

    Rozmowa z Joanną Wardzińską – wiceprezeską Zarządu Towarzystwa Inwestycji Społeczno-Ekonomicznych, wiceprzewodniczącą Stałej Konferencji Ekonomii Społecznej i jedyną przedstawicielką Polski w Grupie Ekspertów Komisji Europejskiej ds. Ekonomii Społecznej

  • Wielki kryzys małego portfela

    Jak i dlaczego wielka światowa ekonomia przekłada się na nasze życie i nasze budżety domowe?

  • Nieszczęście w Szczęśliwicach

    "Nieszczęście w Szczęśliwicach”, czyli historia o wydawaniu, oszczędzaniu i skutecznym planowaniu. I o tym jak ważne jest umiejętne zarządzanie domowym budżetem.

  • Ekonomia dobra i zła

    Czy da się opowiedzieć historię myśli ekonomicznej poprzez książkę, która przebija sprzedażą Kod da Vinci i Harry’ego Pottera, a później zrobić z tego sztukę teatralną? Tomáš Sedláček udowadnia, że tak.

  • Niekonwencjonalne źródła dochodów mieszkańców wsi

    Zapraszamy do obejrzenia wywiadu z dr Anną Potok na temat niekonwencjonalnych źródeł dochodów mieszkańców wsi. Rozmowę prowadzi Ryszard Holzer.

[ x ]

Nasze strony wykorzystują pliki cookies.

Na naszych stronach używamy informacji zapisanych za pomocą cookies m.in. w celach reklamowych i statystycznych. Mogą też stosować je współpracujące z nami podmioty, takie jak firmy badawcze oraz dostawcy aplikacji multimedialnych. W każdej przeglądarce internetowej można zmienić ustawienia dotyczące cookies. Korzystanie z naszych serwisów internetowych bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zapisane w pamięci urządzenia. Więcej informacji można znaleźć w naszej Polityce Cookies.